მედიის ადაპტაციის კრიტიკულ დისკურსში ტერმინი „ნოველიზაცია“ ისტორიულად საკმაოდ არამყარ, ხშირად კი დაქვემდებარებულ პოზიციას იკავებს. ის ასოცირდება ორიგინალის ფერმკრთალ ასლთან, კინემატოგრაფის ცოცხალი, მრავალგანზომილებიანი ენის მექანიკურ თარგმანთან პროზის ხაზოვან ფორმატში. ეს არის, როგორც წესი, კომერციული პროდუქტი, მარკეტინგული არტეფაქტი და არა დამოუკიდებელი ხელოვნების ნიმუში. ამიტომ, როდესაც გილიერმო დელ ტოროსა და კორნელია ფუნკეს „ფავნის ლაბირინთს“ ვკითხულობთ, ეს წინასწარგანწყობა სრულად უნდა დავივიწყოთ. ეს წიგნი არ არის ნოველიზაცია; ეს რეინკარნაციაა, ალქიმიური ტრანსმუტაციაა, სადაც ერთი ხელოვნების – კინემატოგრაფის – ვიზუალური და სმენითი ენა მეორე ხელოვნების – ლიტერატურის – მელნით იწერება და სრულიად ახალ, დამოუკიდებელ და თვითმყოფად სიცოცხლეს იწყებს.
გილიერმო დელ ტორო, როგორც ამ სამყაროს პირველშემოქმედი, დემიურგი, გვთავაზობს უაღრესად მდიდარ ვიზუალურ და თემატურ პალიტრას, თუმცა მისი კამერა, ბუნებრივია, შეზღუდულია გარეგანი ასპექტების ასახვით. სწორედ აქ უერთდება მას კორნელია ფუნკე, არა როგორც უბრალო მთხრობელი, არამედ როგორც ფსიქოლოგიური არქეოლოგი, რომელიც დელ ტოროს შექმნილ სამყაროში ახალ, უფრო ღრმა შრეებს აშიშვლებს. ფუნკე არ გვიყვება, რას ვხედავთ; ის გვიხსნის, რას ნიშნავს ის, რასაც ვხედავთ, რას გრძნობენ პერსონაჟები, რა იმალება მათი გამოხედვის, ჟესტისა თუ დუმილის მიღმა. თუ დელ ტოროს ფილმი სულის შემძვრელი ვიზუალური პოემაა, ფუნკეს წიგნი ამ პოემის ფილოსოფიური და მითო–პოეტური განვრცობაა, მისი სულის ვრცელი ანოტირებული გამოცემაა. ეს არის შემოქმედებითი ტანდემი, სადაც ერთი გენიის წარმოსახვა მეორისას კი არ იმეორებს, არამედ აფართოებს და აღრმავებს მას. ეს ნაშრომი წარმოადგენს მცდელობას, გავაანალიზოთ ეს ლიტერატურული ფენომენი, როგორც მრავალშრიანი ალეგორია, რომელიც ისტორიის, ფსიქოლოგიის, მითოლოგიისა და ფილოსოფიის კვეთაზე არსებობს.
დიქოტომიის ლაბირინთები – ისტორიული კონტექსტი და მითოსური რეალობა
ნაწარმოების სრულფასოვანი გააზრებისთვის აუცილებელია, პირველ რიგში, გავაცნობიეროთ მისი ისტორიული კონტექსტი, რომელიც აქ უბრალოდ ფონი კი არ არის, არამედ მთავარი მოქმედი პირია, ანტაგონისტი, რომლისგან თავის დაღწევასაც ცდილობს მთავარი გმირი. ეს 1944 წლის ესპანეთია. სამოქალაქო ომი ფორმალურად დასრულებულია, გენერალ ფრანკოს ფაშისტურმა რეჟიმმა გაიმარჯვა, მაგრამ მთებში ჯერ კიდევ შემორჩენილია პარტიზანული რაზმები – ეს რესპუბლიკის უკანასკნელი, სასოწარკვეთილი ამოსუნთქვაა. ჰაერში სისხლის, დენთის, ფერფლისა და შიშის სუნი ტრიალებს. ეს არის სამყარო, სადაც ზღაპრები გაქარწყლდა, სადაც რწმენა დაკარგულია და ადამიანური ღირსება ფეხქვეშაა გათელილი. სწორედ ამ გამოფიტულ, იმედგადაწურულ მიწაზე ჩამოდის თერთმეტი წლის ოფელია, წიგნებზე შეყვარებული მეოცნებე გოგონა, რომლის ფეხმძიმე დედაც ცოლად მიჰყვება კაპიტან ვიდალს – ფრანკოს რეჟიმის სისასტიკისა და ცივი, მექანიკური წესრიგის სრულყოფილ პერსონიფიკაციას.
წიგნი თავიდანვე ორ პარალელურ, მაგრამ ერთმანეთზე გადაჯაჭვულ რეალობას გვიშლის წინ. ეს არის ორი ლაბირინთი, რომელთა შორისაც ოფელიას უწევს გზის გაკვალვა.
პირველი კაპიტან ვიდალის ლაბირინთია. ეს არის ხილული, „რეალური“ სამყაროს ლაბირინთი, რომელიც დაფუძნებულია არა ქაოსზე, არამედ პირიქით, არაადამიანურ, სტერილურ წესრიგზე. ვიდალის სამყაროს მეტრონომი მისი ჯიბის საათის წიკწიკია – დროის დაუოკებელი, დაუნდობელი სვლა, რომელიც ყველაფერს ზომავს, აკონტროლებს და იმორჩილებს. მისი სამყარო გაპრიალებული ჩექმების, სუფთად გაპარსული სახის, ცივი იარაღისა და ბრძანებების სამყაროა. ეს არის პატრიარქალური ძალაუფლების აპოთეოზი, სადაც არ არის ადგილი ემოციის, წარმოსახვის, თანაგრძნობისა და ეჭვისთვის. ეს არის ლაბირინთი, რომელიც თავს წესრიგად ასაღებს, მაგრამ, სინამდვილეში, სულიერი სიკვდილის ხაფანგია, სადაც ნებისმიერი გადახვევა სწორი ხაზიდან ისჯება. ვიდალი არ ებრძვის მხოლოდ პარტიზანებს; ის ებრძვის ყველაფერს, რასაც ვერ აკონტროლებს: ბუნებას, ქალურ საწყისს, თავისუფალ აზრს და, უპირველეს ყოვლისა, ზღაპარს.
მეორე ლაბირინთი კი მიწისქვეშეთშია. ეს არის უძველესი, ქთონური, მითური სამყარო, რომლის კარიბჭესაც ოფელია ტყის სიღრმეში აღმოაჩენს. ეს არ არის დისნეის პასტორალური იდილია ან ნათელი, კეთილი ფერიების სამეფო. ეს ბუნების პირველყოფილი, არქაული ძალების სამყაროა, რომელიც ქრისტიანობამდელ, პაგანურ წარმოდგენებს ირეკლავს. მისი მმართველი, ფავნი, არ არის კეთილი ჯადოქარი. ის არის ბუნების სული – ერთდროულად მიმზიდველი და საშიში, მზრუნველი და სასტიკი, მეგზურიც და მაცდურიც. მისი სამყარო გრეხილი ფესვების, ხავსიანი ქვების, მთვარის ცივი შუქისა და უცნაური არსებების სამყაროა. ეს არის ლაბირინთი, სადაც ლოგიკა არ მუშაობს, სადაც დრო სხვაგვარად მიედინება და სადაც გამოცდები არა ფიზიკურ ძალას, არამედ სულის სიმტკიცეს მოითხოვს.
ერთი შეხედვით, ეს ორი სამყარო – ფაშისტური რეალობა და მითური სამეფო – ერთმანეთის ანტიპოდია. მაგრამ დელ ტოროსა და ფუნკეს გენიალობა იმაში მდგომარეობს, რომ ისინი გვიჩვენებენ ამ სამყაროების შემზარავ მსგავსებას. ისინი ერთმანეთის სარკისებრი ანარეკლია. კაპიტან ვიდალის მიერ მოწყობილი წამების ოთახი თავისი არსით არაფრით განსხვავდება ფერმკრთალი კაცის საბანკეტო დარბაზისგან, სადაც მაგიდაზე ათასგვარი ნუგბარია, მაგრამ თითოეული ლუკმის აღება სიკვდილის ტოლფასია. ორივე მონსტრი ადამიანის ხორცით იკვებება; ერთი – იდეოლოგიის სახელით, მეორე – პირველყოფილი, დაუოკებელი შიმშილის გამო. ვიდალის მიერ დაწესებული ბრმა მორჩილება და ფავნის მიერ მოთხოვნილი უსიტყვო რწმენა ერთი მედლის ორი მხარეა. ნაწარმოები გვიბიძგებს დავსვათ კითხვა: რომელია უფრო საშიში მონსტრი – ზღაპრული ურჩხული, რომელიც ბავშვებს ჭამს, თუ ადამიანი უნიფორმაში, რომელიც ამას სისტემურად, ცივი გონებითა და „სამშობლოს“ სახელით აკეთებს?
არქეტიპების ჩურჩული და სიმბოლოთა სისხლი: ფაშიზმისა და ფანტაზიის დიქოტომია
თუკი „ფავნის ლაბირინთის“ პირველი შრე ისტორიული რეალობისა და მითოსური სამყაროს დაპირისპირებაა, მეორე, უფრო ღრმა შრე, რომლის წვდომასაც კორნელია ფუნკეს პროზა გვიადვილებს, იუნგისეული არქეტიპებისა და უნივერსალური სიმბოლოების ენაზე გვესაუბრება. სწორედ აქ ირკვევა, რომ ეს წიგნი არ არის უბრალოდ ბავშვის თავგადასავალი; ეს არის კაცობრიობის კოლექტიური არაცნობიერის დრამა, გათამაშებული ესპანეთის სისხლიან სცენაზე.
ამ ანალიზის გასაღები სამი მთავარი მამრობითი ფიგურის დეკონსტრუქციაშია: კაპიტან ვიდალის, ფერმკრთალი კაცისა და თავად ფავნის.
კაპიტანი ვიდალი: ის არ არის უბრალოდ „ცუდი ადამიანი“ ან სასტიკი მეთაური. ის არის არქეტიპი. ის კრონოსია – მამა, რომელიც შთანთქავს საკუთარ შვილებს, რათა ძალაუფლება შეინარჩუნოს. მისი აკვიატებული ზრუნვა შვილზე, მემკვიდრეზე სიყვარულით როდია ნაკარნახევი; ეს არის ნარცისული სურვილი, გააგრძელოს საკუთარი თავი, საკუთარი სახელი, საკუთარი პატრიარქალური ხაზი. მისთვის მისი ცოლი, კარმენი, მხოლოდ ინკუბატორია, ჭურჭელი, რომელსაც მისი მემკვიდრის ტარების ფუნქციას აკისრებს. ვიდალი არის ფაშიზმის ყინულოვანი გული, იდეოლოგია, რომელიც აბსოლუტურ წესრიგს, რაციონალურობასა და კონტროლს აცხადებს უმაღლეს ღირებულებად და ამ პროცესში ანადგურებს ყველაფერ ცოცხალს, ქაოსურს, ქალურსა და ირაციონალურს. მისი საათი, რომელიც მამისგან ერგო და რომელიც სიკვდილის წინ გაჩერდა, მისივე სამყაროს მთავარი სიმბოლოა – დროის მექანიკური, დაუნდობელი და სულიერებისგან დაცლილი სვლა. ის კლავს არა სიძულვილით, არამედ აუცილებლობით, ისევე როგორც მექანიზმი ასრულებს თავის ფუნქციას. ვიდალი არის ადამიანი, რომელმაც საკუთარ თავში მოკლა ზღაპარი და ამიტომ სძულს ის ყველაზე მეტად ოფელიაში.
ფერმკრთალი კაცი: ეს პერსონაჟი ინსტიტუციონალიზებული, ბიუროკრატიული ბოროტების შემზარავი ალეგორიაა. ის არ არის უბრალოდ მითური ურჩხული; ის არის ნებისმიერი დოგმატური სისტემის პერსონიფიკაცია, რომელიც თავის ძალაუფლებას ბავშვების შთანთქმით ინარჩუნებს. ის ზის უხვად გაშლილი სუფრის თავში, მაგრამ თავად არაფერს ჭამს – ეს არის ძალაუფლების სახე, რომელიც კრძალავს იმას, რასაც თავად ფლობს. თავისი თვალები ხელისგულებზე აქვს – ის ხედავს მხოლოდ იმას, რასაც ეხება, რასაც ფლობს, რასაც აკონტროლებს. მას არ შეუძლია მაღლა ან შორს გახედვა; მისი ხედვა შეზღუდულია მატერიალური სამყაროთი. მისი სამყარო სავსეა წესებით („არაფერს შეეხო!“), რომელთა დარღვევაც დაუყოვნებლივ და უსასტიკესად ისჯება. ეს არის ინკვიზიციის, გულაგის, ნებისმიერი ტოტალიტარული რეჟიმის სახე, რომელიც მორჩილებას მოითხოვს არა იდეის, არამედ უბრალოდ წესის გამო. გოიას „სატურნი, რომელიც საკუთარ შვილს ჭამს“ აქ ფიზიკურ რეალობად იქცევა.
ფავნი: ამ ორ ურჩხულს შორის დგას ფავნი. ის ყველაზე რთული და ამბივალენტური ფიგურაა. ის არც კეთილია და არც ბოროტი, ისევე როგორც თავად ბუნება. ის არის პანი, კერნუნოსი, ტყის უძველესი, მოუხელთებელი სული. ის არის ტრიქსტერის არქეტიპი – მეგზური, რომელიც გამუდმებით სცდის გმირს, ატყუებს, აბნევს, მაგრამ ამავდროულად, სწორ გზაზეც მიუთითებს. მისი ურთიერთობა ოფელიასთან არ არის უპირობო სიყვარული; ეს არის კონტრაქტი, გამოცდა. ის ოფელიასგან ითხოვს არა მექანიკურ მორჩილებას, როგორც ვიდალი, არამედ ბრმა რწმენას. მაგრამ წიგნის ფილოსოფიური ბირთვი ისაა, რომ საბოლოოდ, ოფელიამ ორივე ამ ტიპის მორჩილებაზე უნდა თქვას უარი.
ამ არქეტიპულ ფიგურებს შორის მოძრაობს ოფელია – ტრაგიკული, ლიმინალური ფიგურა. ტერმინი „ლიმინალური“ (ლათ. Limen – ზღურბლი) ანთროპოლოგიაში აღნიშნავს გარდამავალ მდგომარეობას, რიტუალურ ფაზას, როდესაც ინდივიდს აღარ აქვს თავისი ძველი სტატუსი, მაგრამ ჯერ არც ახალი მოუპოვებია. ოფელია სწორედ ასეთ ზღურბლზე დგას: ის ბავშვობისა და მოზარდობის, რეალური და წარმოსახვის სამყაროს ზღვარზეა; ის უდანაშაულობასა და ომის სისასტიკეს შორის დგას. მისი სახელიც კი სიმბოლურია – ის უნებურად გვაგონებს შექსპირის ტრაგიკულ გმირს, რომელიც ასევე ვერ ეგუება გარემომცველი სამყაროს სისასტიკეს და თავშესაფარს საკუთარ, ილუზორულ რეალობაში პოულობს.
მარადისობის არჩევანი – წარმოსახვა, როგორც წინააღმდეგობის უმაღლესი ფორმა
„ფავნის ლაბირინთის“ ფინალი ლიტერატურული კათარსისის ერთ–ერთი ყველაზე მტკივნეული და ამავდროულად, ამაღლებული მაგალითია. კაპიტან ვიდალის ტყვიით განგმირული ოფელია ლაბირინთის ცენტრში სისხლისგან იცლება. რეალურ სამყაროში ეს მარცხია. აქ ჩნდება გარდაუვალი კითხვა, რომელიც ნაწარმოების მთელ ფილოსოფიურ სიმძიმეს მოიცავს: რა მოხდა სინამდვილეში? იყო თუ არა მიწისქვეშა სამეფო რეალური, თუ ეს ყველაფერი მომაკვდავი ბავშვის გონების უკანასკნელი, სასოწარკვეთილი ფანტაზია აღმოჩნდა?
გილიერმო დელ ტორო და კორნელია ფუნკე შეგნებულად ტოვებენ ამ კითხვას ღიად, რადგან პირდაპირი პასუხი გააუფასურებდა ნაწარმოების მთავარ სათქმელს. მთავარი ხომ ის კი არ არის, ობიექტურად არსებობდა თუ არა ზღაპრული სამყარო, არამედ ის, რომ ოფელიამ სუბიექტურად აირჩია მისი რეალობა. მან საკუთარი მორალური პრინციპებისა და წარმოსახვის ძალით შექმნა სამყარო, სადაც სიკეთე, თავგანწირვა და უდანაშაულო სისხლის არ დაღვრა უფრო მაღალი ღირებულებაა, ვიდრე ძალაუფლება და გადარჩენა. მისი ფიზიკური სიკვდილი არის სულიერი ტრიუმფი. იმ მომენტში, როდესაც ოფელია უარს ამბობს ძმის სისხლის დაღვრაზე, ის ამარცხებს არა მხოლოდ ფავნის ცდუნებას, არამედ კაპიტან ვიდალის მთელ სამყაროს, რომელიც სწორედ უდანაშაულოთა სისხლზე დგას. მისი სიკვდილი არ არის დასასრული; ის არის ტრანსფორმაცია, ტრანსცენდენტული გადასვლა იმ სამეფოში, რომლის ერთგულებაც მან საკუთარი სიცოცხლის ფასად დაამტკიცა.
სწორედ აქ ვლინდება კორნელია ფუნკეს ლიტერატურული ალქიმიის სრული ძალა. ფილმი თავისი ვიზუალური ბრწყინვალებით გვიჩვენებს ამ მოვლენების გარეგან მხარეს. წიგნი კი სრულად წარმოგვიდგენს მათ შინაგან განზომილებას. ფუნკე მოკლე, ზღაპრული ინტერლუდიებით, რომლებიც თითოეულ თავს წინ უძღვის, ქმნის მითოლოგიურ ჩარჩოს, რომელიც ოფელიას პირად ისტორიას უნივერსალურ, მარადიულ კონტექსტში აქცევს. ჩვენ ვკითხულობთ ფერმკრთალი კაცის, ფავნის, გიგანტური გომბეშოს ისტორიებს – ეს მითები ამდიდრებს და აზრობრივად ასრულებს ძირითად სიუჟეტს. ფუნკეს პროზა პოეტური და ამავდროულად, უაღრესად ზუსტია. ის გვაგრძნობინებს ტყის ნესტიან სურნელს, სისხლის მეტალის გემოს, შიშის ყინულოვან შეხებას.
ლაბირინთის მემკვიდრეობა
მაშ, რატომ უნდა წავიკითხოთ „ფავნის ლაბირინთი“ დღეს? იმიტომ, რომ ამ წიგნში დასმული კითხვები არასდროს კარგავს აქტუალობას. რა არის რეალობა? ის, რასაც გვეუბნებიან, რომ რეალურია, თუ ის, რისიც ჩვენ გვწამს? სად გადის ზღვარი ბრმა მორჩილებასა და მორალურ პასუხისმგებლობას შორის? და რაც მთავარია, რა არის წარმოსახვის როლი ჩვენს ცხოვრებაში? ის უბრალოდ ესკაპიზმია, რეალობიდან გაქცევის საშუალება, თუ უმძლავრესი იარაღია, წინააღმდეგობის უმაღლესი ფორმა, უნარი, დაინახო უკეთესი სამყარო და იბრძოლო მისთვის მაშინაც კი, როცა გარშემო მხოლოდ სიბნელეა?
„ფავნის ლაბირინთი“ არის მწარე, მაგრამ აუცილებელი წამალი. ეს არის წიგნი, რომელიც გტკივა, გაშფოთებს, გაიძულებს, თვალი გაუსწორო ადამიანური სისასტიკის ყველაზე ბნელ უფსკრულებს. მაგრამ ამავდროულად, ის გაძლევს იმედს. არა იაფფასიან, ზღაპრულ იმედს, რომ ბოლოს ყველაფერი კარგად იქნება, არამედ გაცილებით ღრმა, გამძლე იმედს, რომელიც ადამიანის სულის სიმტკიცეში, მის უნარში პოულობს საყრდენს – გააკეთოს სწორი არჩევანი ყველაზე რთულ ვითარებაში.
საბოლოოდ, ეს წიგნი თავადაა ლაბირინთი. თქვენ შეგიძლიათ უბრალოდ გადაფურცლოთ ის, როგორც საინტერესო, მაგრამ ბნელი ფენტეზი. ან შეგიძლიათ, ოფელიას მსგავსად, გაბედოთ და ჩახვიდეთ მის სიღრმეებში, მის მითოლოგიურ, ფსიქოლოგიურ და ფილოსოფიურ შრეებში. ეს არის გზა, რომელიც მოითხოვს გამბედაობას, ყურადღებასა და ღია გულს. „ფავნის ლაბირინთი“ არ არის უბრალოდ ამბავი გმირობაზე; ის არის ინსტრუქცია, თუ როგორ გავხდეთ გმირები საკუთარ ცხოვრებაში, როგორ დავწეროთ საკუთარი ისტორია ყველაზე სასტიკი რეალობის ფონზეც კი. ეს არის ლიტერატურული შედევრი, რომელიც სცილდება ჟანრულ და მედიალურ საზღვრებს და გვთავაზობს მარადიულ მედიტაციას ბოროტების, არჩევანისა და წარმოსახვის უკვდავი ძალის შესახებ.
