ეპიკური ფენტეზის ვრცელ და ვარსკვლავებით მოჭედილ ცას აქვს ორი უზარმაზარი, უძრავი პოლუსი, ორი გიგანტი, რომელთა გრავიტაციული ველი დღემდე განსაზღვრავს ჟანრის საზღვრებსა და ორბიტებს. ქართველი მკითხველი ამ ორივეს კარგად იცნობს, შეიძლება ითქვას, მეგობრობს მათთან.
ამათგან პირველი არის ჯ.რ.რ. ტოლკინის შუამიწეთი. ეს სამყარო რომელიც მითის, ენებისა და ბოროტზე კეთილის გამარჯვების რწმენის უძველესი ძაფებითაა ნაქსოვი. აქაურ ჰაერშიც კი ისტორიის სიღრმე იგრძნობა, ყოველი ხე და ქვა უძველეს საიდუმლოს ინახავს. ტოლკინის სამყაროს საფუძვლად უძველესი მორალი უდევს: ეს არის სინათლის მარადიული ბრძოლა აბსოლუტურ სიბნელესთან, სადაც მეგობრობა, თავგანწირვა და სიმამაცე უმთავრესი ღირებულებებია, რომლებიც უბრალო, პატარა არსებასაც კი უძლეველს ხდის და შეუძლებელს შეაძლებინებს. შუასკნელი არის დაპირება, რომ ყველაზე ბნელი ღამეც კი აუცილებლად გათენდება. ეს არის სამყარო, სადაც საბოლოოდ სიკეთე იმარჯვებს, თუნდაც ამ გამარჯვებას უდიდესი მსხვერპლი და სევდა ახლდეს თან.
შუასკნელის შექმნიდან ათწლეულების შემდეგ გამოჩნდა მეორე გიგანტი – ჯორჯ რ.რ. მარტინის ვესტეროსი. თუ ტოლკინის სამყარო მითოლოგიური ეპოსია, მარტინის ვესტეროსს შეიძლება, სისხლიანი პოლიტიკური ქრონიკა უწოდო. აქ მორალური საზღვრები ბუნდოვანი და ნაცრისფერია, იმედი სახიფათო ილუზიაა, ხოლო ძალაუფლება – ერთადერთი რეალური ვალუტა. ვესტეროსმა გვასწავლა, რომ კეთილშობილური განზრახვები ხშირად მარცხით სრულდება, რომ გმირები და ბოროტმოქმედები ერთმანეთისგან ძნელად განირჩევიან, ისტორიას კი წერენ არა მართლები, არამედ გადარჩენილები. ეს არის სამყარო, სადაც დრაკონები მასობრივი განადგურების იარაღია, ხოლო ყველაზე საშიში ბრძოლები ხმლებით კი არა, ბნელ დერეფნებში ჩურჩულით გადაიხდება. მარტინმა ფენტეზი ცივი, დაუნდობელი რეალიზმით შემოსა.
წლების განმავლობაში ჩვენი წარმოსახვის საზღვრებს ეს ორი ტიტანი განსაზღვრავდა. მკითხველი ან ტოლკინის იმედიანი სამყაროთი იხიბლებოდა, ან მარტინის ცინიკური რეალიზმით. მაგრამ რა მოხდება, თუ ეს ორი პოლუსი ერთმანეთს შეეჯახება? რა მოხდება, თუ ტოლკინის მითოლოგიური სული და მისი ეპიკური პერსონაჟები მარტინის დაუნდობელ პოლიტიკურ სამყაროში აღმოჩნდებიან, სადაც გადარჩენის კანონები მორალურ კოდექსზე მაღლა დგას? რა შვილს შობს იმედი და ცინიზმი, მაგია და პრაგმატიზმი, საგმირო მისია და პროპაგანდა? რა სახის გმირი იბადება სამყაროში, სადაც დრაკონს აქვს სული, მაგრამ ადამიანს – არა?
ეს არ არის რიტორიკული შეკითხვა. პასუხი თქვენს ხელთაა. მას „მეოთხე ფრთა“ ჰქვია. რებეკა იაროსმა გაბედა და შექმნა ლიტერატურული ალქიმიური სინჯარა, რომელშიც ტოლკინის მითოლოგიური ოქრო და მარტინის პოლიტიკური ფოლადი ერთმანეთს შეადუღა და რაღაც სრულიად ახალი, სახიფათო და თავბრუდამხვევად მიმზიდველი გამოჭედა. ეს არის წიგნი, რომელიც გიგანტების მხრებზე დგას, მაგრამ საკუთარი, ცეცხლოვანი ფრთებით მიფრინავს უცნობი ჰორიზონტებისკენ. ეს არის პასუხი კითხვაზე, რომელსაც ფენტეზის ჟანრი საკუთარ თავს დიდი ხანია უსვამდა. და ეს პასუხი იმაზე ბევრად უფრო სასტიკი და მომნუსხველია, ვიდრე წარმოგიდგენიათ.
როგორ დგას იაროსი გიგანტების მხრებზე
„მეოთხე ფრთის“ გენიალურობის საფუძველია არა ტიტანების უარყოფა, არამედ მათი მონაპოვრის გააზრებული სინთეზი. რებეკა იაროსი არ ცდილობს, თავი აარიდოს იმ გიგანტების ჩრდილს, რომლებიც მასზე ადრე მოვიდნენ; პირიქით, ის შეგნებულად და თამამად იყენებს მათ მიერ შექმნილ საძირკველს, რათა მასზე საკუთარი, სრულიად განსხვავებული არქიტექტურის ნაგებობა აღმართოს. იმისათვის, რომ სრულად შევიგრძნოთ „მეოთხე ფრთის“ თვითმყოფადობა, ჯერ უნდა გავაცნობიეროთ, თუ რამდენად ღრმად არის ის ფესვგადგმული ეპიკური ფენტეზის კლასიკურ ტრადიციაში.
ტოლკინმა ფენტეზის ჟანრს უანდერძა, რომ სამყარო უნდა სუნთქავდეს. დამაჯერებელი სამყარო ისტორიის, მითოლოგიისა და შინაგანი ლოგიკის ღრმა შრეებზე დგას, რაც სიუჟეტს წონასა და მნიშვნელობას სძენს. იაროსი ამ პრინციპს სრულად იზიარებს. ნავარის სამეფო არ არის უბრალო დეკორაცია. მას აქვს თავისი ექვსასწლიანი ისტორია, დამფუძნებელი გმირები და, რაც მთავარია, საგულდაგულოდ დამარხული საიდუმლოებები. დრაკონები მის სამყაროში არ არიან უბრალოდ მფრინავი ურჩხულები; ისინი უძველესი, გონიერი და ამაყი რასაა, საკუთარი ისტორიითა და კანონებით. სამყაროს ეს ისტორიული სიღრმე, განცდა, რომ ჩვენ ვხედავთ მხოლოდ აისბერგის მწვერვალს, პირდაპირ ტოლკინისეული ტრადიციიდან მოდის.
თუ ტოლკინისგან იაროსი სამყაროს სტრუქტურას სესხულობს, მარტინისგან ის ადამიანური ბუნების დაუნდობელ რეალიზმს იღებს. „მეოთხე ფრთის“ ცენტრალური სცენა, ბასგიათის სამხედრო კოლეჯი, მარტინის ფილოსოფიის სრულყოფილი, კონცენტრირებული გამოხატულებაა. აქ იდეალები კვდება და გადარჩენის ინსტინქტი იმარჯვებს. მარტინისეული სამყაროს უმთავრესი კანონები აქ კლაუსტროფობიულ, დახურულ სივრცეში მოქმედებს, რაც დაძაბულობას ათმაგად ზრდის. ეს არის სამყარო, სადაც არავინ არის უსაფრთხოდ და სიკვდილი ყოველდღიურობაა. ინსტიტუტები, რომლებმაც წესრიგი უნდა დაიცვან, თავად არიან საფრთხის წყარო – ბასგიათი არის სასტიკი მექანიზმი, რომელიც საკუთარ შვილებს ჭამს, რათა მხოლოდ უძლიერესები გადარჩნენ. და ბოლოს, აქ არ არსებობს აბსოლუტური სიკეთე და ბოროტება; პერსონაჟები მორალურად ამბივალენტურები არიან და მკითხველს მუდმივად უწევს საკუთარი სიმპათიების გადაფასება.
კეთილი იყოს თქვენი მობრძანება ბასგიათში: სამყაროს ახალი წესები
დაივიწყეთ ყველაფერი, რაც აქამდე გსმენიათ მაგიური სკოლების შესახებ. დაივიწყეთ აკადემიები, სადაც ბრძენი მასწავლებლები მოსწავლეების ნიჭის განვითარებაზე ზრუნავენ. დაივიწყეთ ჰოგვორტსიც, სადაც საფრთხე გარედან იჭრებოდა და კედლები თავშესაფარს წარმოადგენდა. კეთილი იყოს თქვენი მობრძანება ბასგიათის სამხედრო კოლეჯში, სადაც საფრთხე სასწავლო პროგრამის ნაწილია, კედლები კი – არა თავშესაფარი, არამედ არენა. ეს არ არის სკოლა. ეს არის სამჭედლო, რომელიც ან ფოლადივით გაგამყარებთ, ან დაგადნობთ.
ბასგიათის კედლებში რამდენიმე ფაკულტეტია – აქ ამზადებენ მწიგნობრებს, მკურნალებს, ქვეითებს, – მაგრამ ერთი მათგანი ლეგენდითა და შიშითაა მოსილი: მხედართა კვადრანტი. მისი ერთადერთი მიზანი დრაკონების მხედრების, სამეფოს ელიტური არმიის მომზადებაა. მეთოდი – სასტიკი, ფილოსოფია – დაუნდობელი. პირველივე დღიდან კადეტები დგებიან არჩევანის წინაშე: დაამყარონ ბმა დრაკონთან ან მოკვდნენ. სიკვდილი კი უამრავი ფორმით მოდის: შეიძლება გადმოვარდე პარაპეტიდან, მოგკლას კონკურენტმა, დაგწვას დრაკონმა, რომელმაც „უღირსად“ ჩაგთვალა, ან უბრალოდ საწვრთნელ ორთაბრძოლას შეეწირო. ამას ყველა ბუნებრივ გადარჩევად აღიქვამს. „სუსტი მხედრები სუსტ სამეფოს ნიშნავს“ – ესაა ბასგიათის დევიზი.
და აი, ამ სასიკვდილო ქაოსის ეპიცენტრში ჩვენ ვხვდებით ვაიოლეტ სორენგეილს – ალბათ, ყველაზე მოულოდნელ გმირს. ის არ არის მეომარი, რომელსაც ბედმა დიდი მისია არგუნა. პირიქით, ვაიოლეტი არის გოგონა, რომელიც მთელი ცხოვრება ემზადებოდა მწიგნობრობისთვის. ის ფიზიკურად სუსტია, სიფრიფანა, ავადმყოფი სხეული აქვს და ძვლები ადვილად ემტვრევა. ბასგიათში ის საკუთარი ნების საწინააღმდეგოდ, დედის, გენერალ სორენგეილის, ბრძანებით ხვდება. ვაიოლეტი სიკვდილისთვისაა განწირული. მაგრამ მას აქვს ერთი იარაღი, რომელსაც ყველა სათანადოდ ვერ აფასებს – ბასრი, განსწავლული გონება. სამყაროში, სადაც ყველა ფიზიკურ ძალაზეა ორიენტირებული, სტრატეგიული აზროვნება და წესების ცოდნა (იმისთვის, რომ ისინი გონივრულად დაარღვიო) შეიძლება ყველაზე მომაკვდინებელ იარაღად იქცეს. ვაიოლეტის ბრძოლა გადარჩენისთვის ღრმად პიროვნული, სულისშემძვრელი დრამაა.
და ბოლოს, დრაკონები. თუ აქამდე ფენტეზიში დრაკონი ან განძის მცველი იყო, ან ადამიანის მორჩილი საბრძოლო მანქანა, „მეოთხე ფრთაში“ ყველაფერი სხვაგვარადაა. აქ დრაკონები უძველესი, უსაზღვროდ გონიერი და ხშირად ადამიანებზე ბევრად უფრო ცივილიზებული არსებები არიან. ისინი არ ემორჩილებიან ადამიანებს, არამედ ალიანსს ქმნიან მათთან. დრაკონი თავად ირჩევს მხედარს, არა ფიზიკური ძალის, არამედ შინაგანი ბუნების მიხედვით. ეს კავშირი თავდაპირველად ორი მტაცებლის რთული მოლაპარაკებაა, მაგრამ თუ ბმა დამყარდა, ის იქცევა ყველაზე მყარ, თითქმის მისტიკურ კავშირად, რომლის გაწყვეტასაც დრაკონი შეიძლება შეეწიროს. იაროსის დრაკონები სრულფასოვანი, კომპლექსური პერსონაჟები არიან.
ფილოსოფიური ბირთვი: ისტორია, როგორც ტყუილი
ადრენალინით გაჟღენთილი ბრძოლების, თავბრუდამხვევი ფრენებისა და ვნებიანი ურთიერთობების მიღმა, თანდათან ბევრად უფრო ღრმა, შემაშფოთებელი ფილოსოფიური შრე იკვეთება. იაროსი მკითხველს ინტელექტუალურ დუელში იწვევს და აიძულებს, დაფიქრდეს ისტორიის ბუნებაზე, ძალაუფლების მექანიზმებსა და ნდობის შეუძლებლობაზე სამყაროში, რომელიც ტყუილზეა აგებული.
რომანის ცენტრალური იდეა ისაა, რომ ისტორიას გამარჯვებულები წერენ. ბასგიათის კადეტებს, ისევე როგორც მთელ ნავარის სამეფოს, ისტორიის ერთ, ოფიციალურ ვერსიას ასწავლიან. მაგრამ რა მოხდება, თუ ეს ყველაფერი ტყუილია? იაროსი გვიჩვენებს, რომ ისტორია არაა ობიექტური რეალობა, არამედ ნარატივი, რომელსაც გამარჯვებულები ქმნიან საკუთარი ძალაუფლების გასამყარებლად. „მეოთხე ფრთა“ სვამს მტკივნეულ კითხვას: თუ ყველაფერი, რისიც გწამდა, ტყუილი აღმოჩნდა, რისთვისღა ღირს ბრძოლა?
ამ საყოველთაო ტყუილის ფონზე, რომანის სასიყვარულო ხაზი ნდობის ფილოსოფიურ გამოცდად იქცევა. სამყაროში, სადაც ყველა შენი მტერია, როგორ შეიძლება ენდო ვინმეს? მით უმეტეს, როგორ შეიძლება შეგიყვარდეს ადამიანი, რომელიც, წესით, შენი მოსისხლე მტერი უნდა იყოს? ვაიოლეტისა და ზეიდენის ურთიერთობა არ არის ზღაპარი; ეს ორი დაჭრილი მტაცებლის რთული, მტკივნეული დაახლოებაა. ეს არის სიყვარული, რომელიც მუდმივი საფრთხის, ეჭვისა და მძიმე საიდუმლოების შუაგულში იბადება და სვამს კითხვას: შეიძლება თუ არა ნდობა არსებობდეს იქ, სადაც გადარჩენა უმთავრესია?
„მეოთხე ფრთა“ გვასწავლის, რომ ყველაზე საშიში დრაკონები ცაში კი არა, ადამიანების გონებაში ბუდობენ. ესენია ტყუილის, პროპაგანდისა და ბრმა რწმენის დრაკონები და მათთან ბრძოლა ბევრად უფრო რთულია, ვიდრე ნებისმიერ ცეცხლმფრქვეველ ურჩხულთან შერკინება.
რატომ უნდა გაიაროთ პარაპეტი?
ჩვენ ვცხოვრობთ ეპოქაში, როდესაც მკითხველის ყურადღების მოსაპოვებლად დაუნდობელი ბრძოლაა გამართული. ჩვენ გვჭირდება ისტორიები, რომლებიც არა მხოლოდ გაგვართობს, არამედ შეგვძრავს, რომლებიც გვაიძულებს, ვიფიქროთ და, რაც მთავარია, ვიგრძნოთ. ჩვენ გვჭირდება წიგნები, რომლებიც გვაიძულებენ, ღამით არ დავიძინოთ, რადგან უბრალოდ არ შეგვიძლია მათი ხელიდან გაშვება. „მეოთხე ფრთა“ სწორედ ასეთი წიგნია. ის არ არის უბრალოდ მორიგი ფენტეზი-რომანი; ის არის კულტურული ფენომენი, რომელიც იდეალურად პასუხობს 21-ე საუკუნის მკითხველის მოთხოვნებს.
რატომ? იმიტომ, რომ ის გვთავაზობს სრულყოფილ ბალანსს. ის არის ინტელექტუალური და, ამავდროულად, თავბრუდამხვევად დინამიური. ის გვაიძულებს, ვიფიქროთ ისტორიის ბუნებასა და პოლიტიკურ მანიპულაციებზე, მაგრამ ამას აკეთებს არა მოსაწყენი ლექციებით, არამედ სასიკვდილო ბრძოლებისა და დრაკონების ცეცხლოვანი სუნთქვის ფონზე. ის გვაოცებს ეპიკური მასშტაბით და, ამავდროულად, უღრმეს პიროვნულ გრძნობებს ეხება. ჩვენ ვხედავთ სამეფოების ბედს, მაგრამ ამას აღვიქვამთ ერთი ფიზიკურად სუსტი გოგონას თვალებით, რომლის ყოველი შიში და ტკივილი ჩვენი ხდება. მისი ამბავი თან დაუნდობელ რეალიზმთან გვახვედრებს და, ამავდროულად, წარმოუდგენლად იმედიანია. ის გვაცნობს სამყაროს, სადაც სიკვდილი ყოველ ფეხის ნაბიჯზეა ჩასაფრებული, მაგრამ ასევე გვიჩვენებს, რომ სიყვარულს, მეგობრობასა და სიმართლისთვის ბრძოლას შეუძლია, ყველაზე ბნელ კოშმარშიც კი სინათლის სხივი შემოიტანოს.
ეს არის წიგნი, რომელიც ადრენალინის მელნით არის დაწერილი. ყოველი თავი მთავრდება ისე, რომ გაიძულებთ, დაუყოვნებლივ დაიწყოთ შემდეგი. ეს არის ლიტერატურული ატრაქციონი, რომელიც ამოსუნთქვის საშუალებას არ გაძლევთ, მაგრამ, ამავდროულად, ეს არის წიგნი, რომელიც დასრულების შემდეგაც თქვენთან რჩება. მისი პერსონაჟები და იდეები თქვენს გონებაში აგრძელებენ ცხოვრებას. თქვენ დაიწყებთ ფიქრს იმაზე, თუ რას ნიშნავს იყო ძლიერი, რას ნიშნავს გიყვარდეს და ენდო, და რას ნიშნავს, ეძებო სიმართლე სამყაროში, რომელიც მის დამალვას ცდილობს.
თქვენ ტოლკინთან ერთად შუასკნელის უძველეს ბილიკებზე იმოგზაურეთ და შეიგრძენით მითის ძალა. მარტინს სისხლიან სატახტო თამაშებში აჰყევით და პოლიტიკის დაუნდობელ წესებს დაეუფლეთ. ახლა კი დროა, რებეკა იაროსთან ერთად გადააბიჯოთ ბასგიათის პარაპეტზე – იმ ვიწრო, სახიფათო ხიდზე, საიდანაც უკან დასახევი გზა აღარ არსებობს. წინ მხოლოდ ორი არჩევანია: იფრინო… ან დაიღუპო.
ეს არ არის უბრალოდ წიგნი. ეს არის გამოცდა. ეს არის ადრენალინი. ეს არის თქვენი შემდეგი დიდი ლიტერატურული თავგადასავალი.
გაბედავთ?
